Beste bezoeker of inwoner van Barneveld,
Misschien bent u voor het eerst in Barneveld, of bent u hier pas komen wonen. Als u al wat hebt rondgekeken, hebt u ongetwijfeld gemerkt dat Barneveld weinig bouwkundige monumenten telt. Het eenvoudige boerendorp heeft jaren geleden een economische bloei gekend, vooral door de snel groeiende pluimveehouderij. De boeren gingen meer besteden en winkeliers kozen voor nieuwe winkels in plaats van restauratie van de oude panden. Jammer, want daardoor verloor het dorp duidelijk aan karakter. Gelukkig heeft Barneveld nog zijn Jan van Schaffelaartoren en het “kasteel”.
De wandeling begint bij de Oranjerie op landgoed De Schaffelaar, een fijne plek om aan het begin of na afloop iets te gebruiken. Een fijne wandeling gewenst!
-
De Oranjerie
Omstreeks 1998 werd achter huize De Schaffelaar de fundering van de voormalige Oranjerie blootgelegd. Menige Barnevelder heeft toen gedacht: zoiets zou weer moeten worden opgebouwd, maar dat leek onmogelijk in een tijd van bezuinigen. En toch… Met een financiële bijdrage van de Europese Gemeenschap en giften van bedrijven en inwoners van Barneveld werd het mogelijk de Oranjerie weer op te bouwen. Aan de hand van twee oude foto’s uit het gemeentearchief kreeg het fraaie bouwwerk zelfs meer dan zijn oude glorie terug. De oorspronkelijke Oranjerie werd gebouwd tussen 1852 en 1870 en omstreeks 1920 weer afgebroken. De oude fundering waarop de nieuwe constructie rust, is hier en daar nog zichtbaar. De wandeling gaat beginnen. Kijk geregeld even op het kaartje.
-
De Koeweide
Aan uw linkerhand ziet u de Koeweide, waar vroeger het kasteel Hackfort stond dat tijdens de Tachtigjarige Oorlog door de Spanjaarden werd verwoest. In 1767 bouwde Lucas Willem baron van Essen hier zijn nieuwe huis De Schaffelaar. Uit die tijd stammen ook de twee beelden op de eilandjes. Het fraaie huis brandde af in de winter van 1800. De Koeweide is een fijne plek voor allerlei evenementen, zoals de jaarlijkse Ballonfiësta.
-
Het Sterrenbos
In het Sterrenbos vindt u het Veertienlanenpunt, dat wordt doorsneden door het Grand Canal. Jammer dat bij de vitalisering van het park een ovale vijver is gegraven op het punt waar je door alle lanen kon kijken. In het Sterrenbos maakte de vroegere adel hun gasten graag duidelijk hoe uitgestrekt hun grondgebied wel niet was.
-
De Viskom
Ter hoogte van de twee nieuwe bruggen slaat u linksaf en verderop komt u op een heuveltje. Hier stond een theekoepel die jaren geleden door brand is verwoest. Naast het heuveltje ligt de Viskom. Rechts, via een stuw met een bruggetje, bereikt u de overzijde en volgt u links de oever. Op de kruising gaat u rechtdoor.
-
De Bloemheuvel
Na zo’n 100 meter vindt u rechts de Bloemheuvel met het beeld van Hercules die een zevenkoppige draak verslaat. Boven in de beuk bij het eerstvolgende bruggetje is een “hoofd” te zien. Een Canadese militair heeft dit in april 1945 in de boom gesneden. Sommige mensen denken dat het hoofd in de loop van de jaren vanzelf omhoog is gegroeid, maar dat is niet het geval. U loopt rechtdoor en komt uit aan de linkerzijkant van het huis De Schaffelaar.
-
Huis De Schaffelaar
De inwoners van Barneveld noemen het een kasteel, maar het is een in neo-Tudorstijl gebouwd landhuis, gereedgekomen in 1852. Zo’n halve meter boven de grond treft u op de hoek de “eerste steen” aan, met een inscriptie die verwijst naar de bouwdatum en naar de bouwheer Jasper Hendrik baron van Zuylen van Nievelt.
-
Monument en Biologisch Centrum
Na de voorzijde van het huis treft u in het plantsoen aan uw linkerhand een door Ralph Prins ontworpen monument. Het herinnert eraan dat tussen december 1942 en september 1943 in De Schaffelaar en het huis De Biezen ruim 600 Joodse Nederlanders geïnterneerd waren. Ze hebben de oorlog vrijwel allemaal overleefd. U gaat rechtsaf, richting hoofdingang. Aan uw linkerhand ligt het voormalige negentiende-eeuwse koetshuis van De Schaffelaar, waarin al vele jaren het Biologisch Centrum is ondergebracht. Jaarlijks krijgen hier honderden scholieren voorlichting over natuur en milieu, begeleid door IVN Lunteren-Barneveld.
-
Het toegangshek
Het gietijzeren toegangshek bij de ingang van het landgoed is uitgeroepen tot een van de honderd mooiste hekken van ons land. U steekt hier de drukke Stationsweg over. Aan uw rechterhand ligt een klein plantsoen met de bronzen buste van A.W.J.J. baron van Nagell, burgemeester van Barneveld van 1883 tot 1925. Hij woonde op De Schaffelaar. Kijk nog even om naar het ruim 150 jaar oude huis: ook de omringende eiken zijn zo oud.
-
De Spoorstraat
U passeert de spoorlijn Ede–Amersfoort, beter bekend als “De Kippenlijn”, oorspronkelijk in 1902/1903 aangelegd als spoorlijn Ede–Nijkerk, en gaat direct rechtsaf. Aan uw linkerhand staat op het voormalige marktterrein het beeld van een schaapherder van Joop Hekman. U komt nu in de Spoorstraat, door de gemeente aangewezen als beschermd dorpsgezicht. Alle huizen zijn gebouwd na de aanleg van de spoorlijn, globaal tussen 1902 en 1912. Aan het einde van de straat gaat u linksaf en steekt u (voorzichtig) de Thorbeckelaan over.
-
Beatrixboom en “Marktpraatje”
Na het appartementencomplex aan uw linkerhand ziet u, eveneens links, een zogenaamde Beatrixboom, geplant in 1938 en beschermd door een authentiek hek. Vlak daarbij staat het beeldje “Marktpraatje” van Nieneke Lammers, geschonken door huisarts A.F. Mooij (1966–2000) bij zijn afscheid.
-
De moerascypres en het Gasthuis
Even verder ziet u aan de overkant van de straat, voor een kerkelijk centrum, een majestueuze moerascypres (Taxodium distichum). Deze boomsoort komt uit Noord-Amerika en werd in de jaren tachtig van de achttiende eeuw geplant in de tuin van dominee Jacobus Mensinga. Dezelfde predikant nam in 1784 ook het initiatief tot de stichting van het Gast-, Proveniers- en Weeshuis, dat u even verder links aantreft.
-
Jan van Schaffelaar, de Oude Kerk en Nairac
Aan het einde van de straat gaat u linksaf de Langstraat in. Schuin voor u staat het in 1903 onthulde standbeeld van Jan van Schaffelaar. Op 16 juli 1482, aan het einde van de Hoekse en Kabeljauwse twisten, sprong hij van de toren om zo het leven van zijn kameraden te redden. De hervormde Grote Kerk en toren dateren uit de 12e tot 15e eeuw; in 1930 werd de kerk uitgebreid tot kruiskerk. Oorspronkelijk was de kerk gewijd aan St. Odulphus. In de kerk hangen fraaie gedenktekens voor onder anderen Lucas Willem baron van Essen, zijn echtgenote de dichteres Margriet van Haeften en de predikanten Mensinga en Van Vloten. Links, tegenover de kerk, ligt Veluws Museum Nairac in de voormalige bierbrouwerij van de familie Romeijn uit het eerste kwart van de 17e eeuw, die in 1910 sloot. Het museum bestaat al sinds 1875.
-
Amsterdamse School en het kerkplein
Even verder ziet u links op de hoek een langgerekt winkel- en woonpand in de stijl van de Amsterdamse School. Op de andere hoek van de Jan van Schaffelaarstraat staat een modern winkelpand in dezelfde ronde vorm. Rechts daarnaast een zeventiende-eeuws pand, vroeger woonhuis en later kleermakerij. Rond de kerk ligt het kerkplein, vroeger natuurlijk het kerkhof. De bestrating met natuurstenen “grafstenen” herinnert daar nog aan.
-
De Spaarbank en de St. Catharinakerk
Honderd meter verder in de Langstraat staat links het karakteristieke pand van de voormalige Spaarbank 1845, gebouwd in 1910. Schuin daartegenover staat de St. Catharinakerk uit 1929; de toren is ouder en werd gebouwd in 1880. Let bij een bezoek aan de Mariakapel eens op de doolhof!
-
Het Raadhuisplein
Na een kleine 100 meter gaat u linksaf naar het Raadhuisplein. Na 100 meter ziet u links het oude gemeentehuis, in gebruik genomen in 1861, met daarnaast het nieuwe pand uit 2005/2006. Rechts staat het postkantoor uit 1877. Net als het raadhuis staat ook dit pand op de gemeentelijke monumentenlijst.
-
Het Concertgebouw
U loopt rechtdoor, passeert de Nairacstraat en komt in de Nieuwstraat. Vijftig meter verder ziet u links het voormalige Concertgebouw uit 1930, waarin de Openbare Bibliotheek is ondergebracht. Het is een van de weinige gebouwen in het dorp in de stijl van de Amsterdamse School.
-
Herberg Het Schaap
Aan het einde van de Nieuwstraat ligt rechts de eeuwenoude herberg Het Schaap, waarvan de naam herinnert aan de grote schapenmarkten die vroeger in deze omgeving werden gehouden.
-
De kippenren
U steekt de Thorbeckelaan over en ziet een ren waarin in het voorjaar en de zomer echte Barneveldse kippen en krielkippen worden gehouden. Dit letterlijk wereldberoemde ras werd aan het einde van de negentiende eeuw voor het eerst gefokt. Veel meer hierover vindt u in het Nederlands Pluimveemuseum. Na het passeren van de spoorlijn komt u weer uit tegenover de ingang van landgoed De Schaffelaar.